تاریخ خوزستان(بخش دوم)

نگاهی به تاریخ خوزستان

همان طوری که ذکر شدخوزستان تاریخی بس دراز دارد و تاریخ آن چندهزار سال  بیشتراز تاریخ ایران است. نخستین ساکنان خوزستان عیلامی ها بودند که یکی از کهن ترین تمدن های بشری را در این سرزمین بنا نهادند. آنها از نژادسامی1 بوده و نخستین حکومت خویش را شش هزار سال پیش در سرزمینی وسیع تاسیس کردند. این سرزمین شامل بخش هایی از شرق عراق تا رود دجله2 و بخش هایی از غرب،جنوب غربی و جنوب ایران بوده. مرکز حکومت عیلامی ها ، ایالتی از عیلام بود که شهر شوش در آن قرار داشت.معبد چغازنبیل که در سال1250 قبل از میلاد توسط «اونتاش گال» پادشاه عیلامی ساخته شد از جمله آثار تاریخی به جای مانده از عیلامی ها است. درسال641پیش از میلاد آشوربانیپال پادشاه آشور به شوش حمله کرد و پس از به خاک و خون کشیدن آن شهر و قتل مردم به حکومت و اقتدار عیلامی ها پایان داد. از این پس قلمرو عیلامی ها ،جزئی از امپراطوری بزرگ آشوری شد.

در دوره هخامنشیان با فتح بابل توسط کوروش به سال 853پیش از میلاد،عیلام نیز همانند تمامی سرزمین های تحت سلطه بابل،جزءقلمرو هخامنشیان شد.3 با وجود این نخستین ایالتی که بر ضد داریوش هخامنشی قیام کرد،عیلام بود ولی این قیام با قتل آترنیا از خاندان سلطنتی سرکوب شد. 4به موجب بند شش ستون اول کتیبه بیستون،سرزمین عیلام،یکی از 23کشور تحت فرمان داریوش بود.5

پس از حمله اسکندر مقدونی به سال 334 پیش از میلاد و انقراض سلسله هخامشنیان،عیلام جزء متصرفات اسکندر شد.6 با مرگ اسکندر و روی کار آمدن جانشنیان او،آنتوخوس سوم در سال187قوم به قصد تاراج معبد«بل» به شوش یورش برد، اما با مقاومت سرسختانه مردم روبه رو شد وجان خود را در این حمله از دست داد.7 آنتیوخوس نتوانست شوش را به قلمرو سلوکیان منضم کند و این سرزمین همچنان مستقل باقی ماند.8

با روی کار آمدن اشکانی ها و تسلط آنها بر سرزمین تحت سیطره سلوکی ها،خوزستان نیز جزء قلمرو حمومتی اشکانیان شد و این ناحیه تا آخر دوره ی اشکانی به صورت یکی از دولت های دست نشانده ی پارت ها از استقلال داخلی برخوردار بود.9  درسال 224 میلادی نبرد سرنوشت ساز اردشیر بابکان پادشاه ساسانی با اردوان اشکانی در دشت هرزدجان(رامهرمز کنونی) در این خطه روی داد و منجر به انقراض سلسله ی اشکانیان شد.10در همین نبرد طایفه ای از بنی تمیم که به آنها«بنوالعم» می گفتند و نیای آنها مره بن مالک بن حنظله بوده و در این سرزمین رحل اقامت داشتند،اردشیر بابکان را علیه اردوان اشکانی یاری کردند.11

اما به رغم یاری مردم اهواز به اردشیر بابکان در غلبه بر سلسله اشکانی،اعقاب اردشیر و به ویژه شاپور دوم (310م-379) حق مطلب را ادا نکرده و با جنگ و خونریزی فشار توانفرسایی را به این مردم وارد کردند.12 ظلم و بیداد شاهان ساسانی وفساد دربار و تبعیض موجحود در جانعه اشرافی سبب شد اا به هنگام ظهور اسلام، مردم اهواز13 با آغوش باز به پیشواز آن رفته و پساه اسلام را یاری کنند.

درسال 18ق.عتبه بن غزوان14 که از طرف خلیفه عمر به عنوان والی بصره منصوب شده بود، اعراب اهواز را به سوی خود جلب کرد و با یاری آنها،هرمزان فرمانده سپاه ساسانی را شکست داد.15 درسال 19ق.پس از فتح شوشتر،سپاه اسلام رو سوی شوش گذاشت و آن شهر را محاصره کرد ، در این محل عرب های اهواز به سپاه اسلام پیوستند.16 پس از آن درسال 21ق. عرب های باصری که در اهواز مستقر بودند تحت فرمانده نعمان بن مقرن مزنی17 سردار عرب در امتداد کرخه حرکت کردند و ارتش ایران را در نهاوند شکست دادند. 18

از مهمترین حوادث این دوره شورش مردم اهواز به سال 38ق. است. که توسط معقل بن قیس سردار اسلام سرکوب شد.19درزمان خلافت عثمان یعنی از سال 29 تا35ق. عبیدالله بن معمر حاکم اهواز شد که از جانب عبدالله بن عامر بن کریز بن ربیعه بن عبدشمس پسر دایی عثمان والی بصره به این سمت منصوب شده بود.20 پس از آن در زمان خلافت حضرت علی (ع) زیاد بن ابیه حاکم اهواز شد.21

درسال 67ق. اهواز کانون جنبش«ارزقیان» به رهبری نافع بن ارزق بود.ارزقیان به تناوب قدرت را در اهواز در دست داشتند، تا بلاخره در سال78ق. توسط حجاج بن یوسف سرکوب شدند.22 در دوره امویان و پس از آن در عهد بنی عباس ،همانند دوران صدر اسلام اهواز تابع بصره بود، به نحوی که همواره والی بصره، حاکم اهواز را بر می گزید.23

پس از آن در قرن سوم هجری و از سال 249ق.اهواز مرکز جنبش زنگیان شد و علی بن محمد بن عیسی بن زید ملقب به صاحب الزنج که خود را از علویان و از سلاله ی حضرت علی (ع) معرفی می کرد رهبری جنبش بردگان و سیاه پوستان را علیه جور وستم حکام به دست گرفت و در اندک زمانی افراد بسیاری گرد او جمع شدند.24 کانون و مرکز قیام صاحب الزنج منطقه اهواز بود، او درسال 256ق.پس از فتح بصره رو سوی شهر ابله از نواحی بصره گذاشت و با تصرف آن شهر به عبادان(احتملا آبادان کنونب) آمد و آنجا را یکی پس از دیگری فتح کرد و آنجا را زیر سلطه خود درآورد.25زنگیان تا سال276ق. به طور متناوب بر اهواز حکم فرمایی کردند در این سال با شکست آنها از سپاه خلیفه ی عباسی و قتل صاحب الزنج جنبش آنها سرکوب شد.26

مقارن با این تحولات یعقوب لیث صفاری ، سیستان را از طاهریان وابستگان خلیفه عباسی باز ستاند و با تسخیر خراسان و فارس رو سوی بغداد گذاشت. او در سال 262ق. در محلی به نام دیر العاقول از سپاه خلیفه شکست خورد. پس از این شکست او در صدد تسخیر سوق الهوار(اهواز فعلی) برآمد، اما از یاران صاحب الزنج به سرکردگی علی بن ابان مهلبی شکست خورد و هیچگاه نتوانست به اهواز دست یابد.27بلاخره یعقوب لیث صفاری در سال265ق. در مجلی به نام جندی شاپور در اطراف دزفول درگذشت و همان جا به خاک سپرده شد.

پس از سرکوبی قیام زنگیان به سال 276ق.و خاتمه بخشیدن به سیطره آنها بر اهواز، خوزستان کماکان جزء قلمرو خلیفه عباسی باقی ماند. پنجاه سال بعد با ظهور آل بویه وگسترش قلمرو آنها تا حدود بغداد،اهواز و شهرهای آن نیز به قلمرو آنان افزوده شد.28 پس از فروپاشی آل بویه،خوزستان همانند سایر مناطق جزئی از حوزه خلافت بود و تا حمله ی مغول وضع بر همین منوال باقی ماند.29

با سقوط بغداد به دست هلاکوخان مغول و پایان خلافت بنی عباس در سال656 خوزستان نیز تحت حاکمیت مغولان در آمد. پس از آن بازماندگان و نوادگان هلاکو-ایلخانان- به طور متناوب بربخش هاایی از خوزستان تسلط یافتند.30 این وضع تا حمله تیمور لنگ به سال795ق.ادامه داشت. از آن پس جانشینان تیمور بر خوزستان حکمفرمایی کردند.

باید توجه داشت که پس از ویرانی شهر اهواز در قرن پنجم هجری و از بین رفتن آثار حیات در آن، و با توجه به رونق شهر شوشتر،خوزستان مرکزی و جنوبی مورد توجه حاکمان و غازیان نبود و آنها توجه و یا به تعبیری طمع چندان نسبت بدان نداشتند، از این رو شوشتر و آن نواحی اهواز کمتر مورد تعرض قرار گرفت. به همین دلیل به هنگام یورش تیمور به خوزستان، او رو بیست و پنج ربیع الثانی سال765ق.(مارس1393میلادی) پس از فتح شوشتر ، از مسیر رامهرمز و بهبهان عازم شیراز شد و هیچگاه به اهواز و آن نواحی نیامد.31

پس از آن در آستانه سال845ق.شاهرخ میرزا پسر تیمور لنگ بر ایران و ترکستان حکومت کرد، او خود درهرات بر تخت شاهی نشسته بود، عراق عجم وآذربایجان را به جهانشاه قراقویونلو سپرده و فارس و خوزستان را به نوی ی خود عبدالله سلطان بخشیده بود. عبدالله سلطان نیز در شیراز اقامت می کرد و خوزستان را به شیخ ابولخیر جزری سپرده بود. این یکی نیز در شوشتر نشیمن گرفته،حویزه و آن پیرامون را به پسر خویش شیخ جلال داده بود.32 در چنین اوضاع و احوالی سیّدمحمد بن فلاح معروف به مشعشع در حویزه ظهور کرد و پس از شکست سپاه تیموری ،حکومت مشعشعیان را در آن خطه بنا نهاد.

پانصد سال تاریخ خوزستان،عبدالنبی قیم،ص83تا89

1-سامی ها فرزند سام بن نوح اند وشامل عرب ها،فنیقی ها،آرامی ها،آشوری ها،عیلامی ها،عبرانی و غیره هستند              2- جهانگیر قائم مقامی،498

3-نصرت الله مشکوتی«تاریخ نظامی ایران،جنگ هایدوران ماد و هخامنشی ص138

4-همان ص 182

5-داندمایف«ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی»ص343

6- نصرت الله مشکوتی همان ص406    7-پیرنیا«تاریخ ایران باستان»جلدسوم ص2115

8-آلفرد فن گوتشمید«تاریخ ایران و ممالک همجوار آن اززمان اسکندرتاانقراض اشکانیان»ص7

9-محمدجوادمشکور«تاریخ سیاسی و اجتماعی اشکانیان ص142

10-کریستین سن«ایران درزمان ساسانیان»ص107     11-تاریخ طبری جلدچهارم ص208

12-شاپور بسیار سنگدل و بی رحم بود،اودرشکنجه وآزار مردم وسوراخ کردن کتف آنها ،انچنانپیش رفت که اورا شاپورذوالاکتاف نامیدند.درفارس نامه ابن بلخی آمده است که شاپور بنی حنظله رادر بیابانهای میان اهواز و بصره بنشاند.این بنی حنظله همان هایی هستند که پیش از این اردشیر بابکان رادرجنگ یاری کرده بودند.«فارس نامه ابن بلخی» ص97

13-در آن دوره«تمامیت خوزستان را اهواز می خواندند»  حمدالله مستوفی،نزهه القلوب ص115

14-عتبه بن غزوان،ازصحابه پیامبر و هفتمین کسی که اسلام آورد،درهمه جنگ ها دررکاب حضرت رسول(ص)بود،خلیفه عمر اورا والی سرزمین بصره کرد،هموشهر بصره را بنا نهاد.المنجد فی الاعلام ص115     15-حسن تقی زاده«ازپرویزتاچنگز»ص196

16-جمیل قوزانلو«تاریخ نظامی ایران»ص314

17-نعمان بن مقرن مزنی ازصحابه پیامبر و هم رزم حضرت محمد(ص)در فتح مکه بود. المنجد فی الاعلامص711           18بارون دوید،همان،ص423

19-ابن اثیر«اخبار ایران»ص328      20-تاریخ طبری جلدپنجم ص2111

21-ابن اثر،همان ص341    22-راوندی«تاریخ اجتماعی ایران»جلد دوم ص117

23-نه تنها خوزستان بلکه فارس تابع بصره بود وشخص برگزیده توسط والی بصره،حاکم خوزستان و فارس بود.      24-تاریخ طبری جلد14،ص6307

25-ن.و.پیگلوسکایا«تاریخ ایران دردوران باستان تاپایان سد هجدهم میلادی» ص209

26-غیاث الدین خواندمیر«حبیب السیر» جلددوم ص281

27-پروین ترکمنی آذروصالح پرگاری«تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی اقتصادی وفرهنگی ایران دردوره صفویان و علویان»ص37-45

28-ابوعبدالله محمدبن احمدمقدسی«احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم»جلددوم ص615-610

29-جهانگیرقائم مقامی«تحولات تاریخی وارضی واداری خوزستان»ص161

30-حسین قلی ستوده«تاریخ آل مظفر»جلددوم ص107

31-شریف الدی علی یزدی تریخ نگار امیرتیمور.به نقل از بارون دوید.همان ص454

28-ابوعبدالله محمدبن احمدمقدسی«احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم»جلددوم ص615-610

29-جهانگیرقائم مقامی«تحولات تاریخی وارضی واداری خوزستان»ص161

30-حسین قلی ستوده«تاریخ آل مظفر»جلددوم ص107

31-شریف الدی علی یزدی تریخ نگار امیرتیمور.به نقل از بارون دوید.همان ص454

32-احمدکسروی،همان ص18

/ 4 نظر / 40 بازدید
سامي

سلام. مطلب جالبي بود.آفرين. وخسته نباشيذ عرض مي كنم

دنیایی

سلام ای کاش متن عربی اشعار رانیز مقابل ترجمه میگذاشتید با تشکر از زحماتتان [گل]

دنیایی

سلام مطلب جالبی بود لازم دانستم شاگردام نیز ازآن بی بهره نباشند لذا باذکر منبع در وبلاگ آموزشی خود م مطالبتان را آوردم چنانچه موافق نباشید به اطلاعم برسانید باتشکرhttp://history11.blogfa.com/ [گل]

فرهاد

دست شما درد نکنه اجرتون با خدای بزرگ